Lam Le Trinh - Internet e Doa Cac T Do Can Ban? Internet Se Giet Chet Bao Ch?

Internet e Doa Cac T Do Can Ban? Internet Se Giet Chet Bao Ch?

Lam Le Trinh / Lam Le Trinh

" Cai nay se tieu diet cai no"

Victor Hugo

Internet hay Mang li toan cau – thng c goi tat The Net - la mot phat minh lam ao lon the gii truyen thong cuoi the ky nay va se con gay nhieu ngac nhien trong thien nien ky sap en. Hoa ky, thoat tien, x dung Mang Li , ve mat quan s, nh mot phng tien trong "tro chi chien tranh hay war games" e vo hieu hoa cuoc tan cong nguyen t cua e quoc So viet sau e nh the chien. Trong thap nien 60, cac giao s J.C.R Licklider, Lawrence Roberts (ca hai thuoc ai hoc MIT Massachussets), Leonard Kleinrock (UCLA), va Paul Baran (Rand Corporation) la nhng ngi au tien ngh en viec pho cap internet vao lanh vc truyen tin va thng mai. Nam 1967, The Net ra mat quan chung di ten Arpanet. Cuoi 1969, bon he thong c at tai UCLA, Stanford, UC Santa Barbara va ai hoc Utah. au thap nien 90, chanh quyen My a internet vao nganh giao duc va phuc vu cong ong. Gia thap nien 90, internet c t hu hoa va t o, phat trien vu bao tren thng trng .

Internet co ung la mot kham pha he trong hn may truyen thanh radio trong thap nien 20 va may truyen hnh tivi vao nhng nam 60 hay khong? Cau hoi nay neu ra khong t nghi van. That vay, nhieu bnh luan gia ang a internet len ban mo cua cong luan. Ho ban thao va phan tach cac li ch cung nh mot so rac roi do s phat minh nay gay nen. Tai Au chau, t nam 1979, gii hoc gia dung mot danh t mi – mediologie – rut t tac pham " Le Pouvoir Intellectuel en France," e ch nh mot nganh chuyen nghien cu cac moi lien he gia mot mat, nhng chc nang xa hoi u viet nh ton giao, y thc he, chanh tr, nghe thuat...va mat khac, cac phng tien va gii truyen thong / chuyen van. Trong pham vi xay dng van hoa, anh hng cua nhng canh tan ky thuat nh ch viet, an loat, toan so, ien bao, xe ap, chup anh.v..v....cung c ac biet lu y. Cac gourous cua thi ai tin hoc khong ngt e cao tac dung cua internet: lam vi s ngheo kho, tang hieu nang ca nhan, cach mang hoa giao dch va a anh sang dan chu ve tan hang cung ngo hem cua a cau - t na cho en khi cac chnh quyen mo tay vao! .

Ngoai nhng li iem va ke, con co mat trai cua van e: Internet gay ra mot so lo ngai kha nghiem trong, cha de tm ra cach giai quyet thoa ang.

Nhng ong gop cua Internet vao cuoc cach mang tin hoc.

Nh Internet, nganh tin hoc a tien ti vi oi hia ngan dam trong vong khong ay mi nam. Cac chanh tr gia va chuyen gia, that vay, ngh rang Mang Li la dung cu ly tng va vo ch e pho bien nhng khai niem Dan chu bang cach tao ra mot ngh trng cho ai chung tren the gii oi thoai cong khai, trc tiep va t do cung nh trao oi tin tc va mua ban hang hoa khoi ong thue. Internet truyen i moi loai tn hieu, gom co ma so, ky hieu, am thanh, mau sac, hnh tng va ch viet. Nh the, internet giup cac ca nhan tung ra trong khoanh khac, 24 tren 24 gi, y kien cua ho tren " xa lo thong tin ien t, Information superhighway", ngoai bien gii quoc gia ni ho sanh song. Quyen t do ngon luan c hanh x toi a, khong qua cong kiem duyet. V Internet vt ranh gii khong gian va thi gian, moi co gang cua cac chanh quyen ng nhiem e kiem soat th trng y kien nay thng khong c d luan tan thng.

Tren Li, gii x dung (hay internautes) co the giau ly lch cua mnh. o la them mot ly do khien cho viec chanh phu quy nh cac hanh vi nac danh khong c dan chung hoan nghinh. Mot tien nghi ang ke khac la s trao oi, chep lai, phan phat va tai noi cac tin tc va tai lieu tren Mang khong gay ton hao (ngoai chi ph hang thang rat nhe e moc vao internet). Luat bao ve tac quyen b te liet v internet khong khac nao mot cai may in lai khong lo dung e sao chup (pirate) cac da mem, video, am nhac va ban van , ch can bam mot nut cua may vi tnh la xong.

Vi internet, gii trung gian thng mai middlemen tr nen vo dung e gii thieu va cung cap dch vu. Th du, PriceScan giup do gia mau le tai cac ca tiem web. Cong ty nh Amazon, Travelocity, Wit Capital va Chemdex....thay the tren li cac ngi mai moi co ien trong nganh xuat ban, du lch, ky nghe hoa hoc..v..v..Hoi cac Thong oc Hoa ky, The National Governors Association d oan rang viec mua ban thang bang ien toan gay 12 ty o that thu thue tieu thu cho My vao nam 2001.

Tren mat lien lac quoc te, internet co tac dung thao g cac he thong ngoai giao va xa hoi bang cach lan hoi chuyen quyen han t cac c che co hu xuong cho cac cap bat vu li, cong ong va ngay ca cho cac ca nhan . Bang giao quoc te nh the tr nen bnh ang hn trong mot so lanh vc. Cac to chc phi chanh phu (NGO, Non Gouvernmental Organizations la mot ien hnh) co v tr ngang hang vi quoc gia va nhng to chc a x. Cac Hoi au tranh cho nhan quyen nh Amnesty International, Asia Watch..v..v.. thng dung Mang Li e thu hut cap thi s chu y cua the gii , gay bc boi cho cac nha oc tai hay chanh phu chuyen che va buoc ho cham dt hanh vi tho bao vi pham nhan quyen. Trong pham vi nhan ao, nhng to chc cu tr co the khai thac toc o va khoi khach hang to ln cua internet e gia tang hieu nang va m rong anh hng hoat ong cua ho.

Cach ay bon thap nien, nha xa hoi hoc Daniel Lernes cho rang ra - do, tivi va bao ch giup m rong s cam thong trong cac quoc gia ang m mang va ong thi, giao duc / khuyen khch quan chung lu tam hn en phuc li cua cong ong hau tien en thong nht, bat chap nhng khoang cach phan chia. Cung chung mot ng hng, Internet ngay nay cung cap phng tien e thu thap kinh nghiem xa hoi lan van hoa mi trong tinh than cong tac va hieu biet lan nhau  cap a phng, quoc gia va quoc te.

Sau het, ky thuat truyen thong tan ky ang a kinh te th trng cua chu thuyet t bon vao nhng phan at a cau khep kn. Vai chanh phu van tm cach gii han t do ve chanh tr nhng ho kho ngan tin tc lien he en gia ca, pham chat va s chon la cua gii tieu thu ot nhap vao trong x . Tnh trang nay gieo rac mam mong bat man trong quan chung da phng va lam cho nha cam quyen chuyen chnh mat an mat ngu. Canh Xa hoi chu ngha A chau goi hien tng dan chu hoa bang ngo kinh te nay Dien Bien Hoa Bnh, hay – theo ngon t cua Chnh tr bo Hanoi – " Cuoc Chien Hoa bnh."

Nhng Internet cung gay nhieu van e nhc au cho The gii t do.

Me ai nao cung co mat trai. Victor Hugo tng noi:" Ceci tuera cela". Mang li toan cau em nhieu li ch (c lc ke van tac va khong gii han tren ay) nhng, trong vong khong ay mi nam, a gay ra khong t van e phc tap hien c cac gii khoa hoc, luat, tam ly/ xa hoi va chanh tr hoc tranh luan soi noi va rao riet tm cach giai quyet. Toa an tai Hoa ky a thu ly mot so vu tranh tung va Quoc hoi My sap phai ban hanh nhng luat mi. V gii han cua bai nay,chung toi ch xin trnh bay hai rac roi chanh lien he en Mang Li.

Internet e doa cac t do can ban .

Qua la mot ieu kha nghch ly: c tan dng la dung cu giup dan chu hoa, gi ay Mang Li lai b gan cho nhan hieu chong t do. T Tokyo , Paris en Washington, nhieu phan tch gia tiep tuc mo xe van e va phan ong ong y rang viec nham mat cho x dung ba bai internet co the dac dan en hau qua bat li. Hoc gia Phap Ignacio Ramonet m cuoc tranh luan tai Au chau vi khau hieu biem nhe " Internet ou mourir" va Marc Laime khong ngai dung cum t " les nouveaux barbares des telecommunications mondiales, nhng ke man r mi trong truyen thong the gii" e goi Man li toan cau ma cach dung thieu than trong (hay co an y) co the lan hoi bien s truyen tin chanh tr, xa hoi va van hoa thanh mot san vat tuyen truyen phuc vu cac tap oan nhieu the lc , trong khi moi bien gii b xoa gia thong tin, quang cao, giao thong, dch vu va thng mai quoc te. Thong tin la yeu to mi trong kinh te toan cau at di luat cua ke manh. Khuynh hng danh oc quyen a quoc se giet chet oc quyen quoc gia rieng re. Hoa ky hien nam ba quyen ve truyen thong quoc te, phan con lai cua a cau khong u sc canh tranh .Tai phiet My Rupert Murdoch va Bill Gates tiep tuc m rong s thong tr cua ho ve ky thuat thong tin. Microsoft nam chac ngoi ba chu toan vu trong the ky 21. Hoa Thnh on chu trng ay manh t do thong tin gia cac x va phat trien toi a thng mai ien toan . Chanh sach xam nhap khong gian rieng t nay - trong o c quan NASA (National Security Agency) nam vai tro chnh yeu - la mot hnh thc gian iep va e doa cac t do can ban.

Thong tr ve truyen thong va thng mai dan en viec thiet lap mot nen van hoa toan cau, world culture, nh nhng tan ky thuat ve tr tue can c khong phai vao kinh nghiem va s thong thai ma vao kha nang lang bat san tin tren Mang li toan vu. Hau qua la con ngi ca nhan se co n. Bnh luan gia Philippe Breton a len tieng bao ong: " Hay coi chng luat le th trng lam ban luon the gii t tng va cac phng tien thong at!" Quan niem cho rang nh Internet chuyen tin cap ky, the gii ngay nay thu hep nh mot "ngoi lang toan cau, global village" cung b phe bnh la khong xac thc. ung vay, neu ien toan a tin quanh the gii trong mot giay th trai lai, ch can i khong xa qua 100 cay so cung u thay thc te oi thay en mc cac con ngi khong the hieu nhau c. Thanh tch ky thuat vach ro tnh cach mong manh cua cac he thong xa hoi. " Xa hoi internet" cha ng mot so ao tng. Internet c xem nh mot khong gian lien lac (espace de communication) trong khi no thng ch la mot khong gian dien at (espace d’ expression) va tren het, mot th trng thong tin (marche de l’information).

Con ngi Tay phng tranh au nhieu the ky e " t giai thoat" khoi s bao ho cua ton giao, chanh tr, xa hoi va quan s . Nay c t do suy ngh, di chuyen va phat bieu, ngi phng Tay lai quyet nh t troi bang muon ngan giay quang tuyen tinh vi cua mang li thong tin, ni ma moi ngi co the thng xuyen tiep xuc bang fax, ien thoai, e mail, may ien toan mang theo...Nhan loai xong vao Mang (en- mailer) nhan danh t do va tien bo, nhng se en luc nhan loai phai hoc hoi – cung v tien bo, t do – cach tron khoi ao tu cua Li (de- mailer) . Ban nghien cu nam nay cua American Psychological Association cho biet gan 6% trong tong so 200 trieu internautes tren the gii – tc loi 11.4 trieu ngi – ang nghien nang internet va mot ty le kha ln b hon loan tam ly.

Tren mi thap nien, muc tieu cua tien bo la bai bo gii trung gian kem ham t do. c m nay a at. Nh ky thuat, moi ngi tai nha, ni s lam, trong trng hoc, gia luc ngh he..., co the tiep xuc thang vi moi ni qua internet. ay la thi buoi "Do It Yourself, T Mnh Lam Lay." Dung lai trung gian la mot nhu cau v khi mot xa hoi tr nen phc tap va ci m th trung gian lai cang can thiet: nha bao, giao s, bac s, thng gia, nhng ke co trach nhiem ve chanh tr...

Internet se giet bao ch?

Trong buoi be mac Hoi ngh Quoc te Ky gia ngay 19.11.1998 tai Stockholm, ai dien cua Phap Ryszard Kapuscinski co oc mot bai tham luan kha sau sac ve nhng thay oi ln lao trong nghe lam bao thi cach mang tin hoc.

Trc het, Kapuscinski anh tan khai niem sai lam rang " tat ca nhan loai" theo doi st sao nhng g gii truyen thong lam va noi. Tai A chau, Phi chau, mot phan ln Nga so va Nam My, ra do, truyen hnh va ngay ca bao ch van con khan hiem. Tai cac vung ngheo kho, dan chung xem ti vi (neu co) thng e giai tr hn e biet tin tc. oi vi nhng " tin chan ong, mega evenements" chieu tren man anh, ch co loi 10% hay 20% khan gia  o chu y. Nhieu tram trieu ngi khong lien lac vi to chc truyen thong.

Cach mang do tan ky thuat em lai la mot hien tng mi ay va ang bien oi sau rong bao gii.Thi trc, lam bao la mot s mang hn la nghe nghiep. Nay co nhieu ngi lam bao nhng khong xng la ky gia va khong co y nh tron i song trong nganh nay. Ho la loai ky gia tai t va xem viec san tin, viet lach nh mot hobby. Ho san sang oi nghe bat c luc nao. Ky thuat tien le thuc nhieu to chc truyen thong xuat hien. Tin tc tr thanh mon hang buon ban va viec pho bien tin em lai li nhuan ang ke. Khi xa, gia tr cua tin tc tuy thuoc nhng yeu to khac nhau, trong so o s chnh xac ng au. Tin tc la mot vo kh giup dau tranh chanh tr. Ngay nay,tin tc c anh gia theo nhu cau, th hieu va li ch oi vi ai chung. D luan cang thch, gia cang cao. Viec kham pha ra bo mat thng mai cua tin tc la ong c a tai phiet va gii business vao th trng bao ch. Tru s lam viec cua nhng t bao an khach la nhng cao oc long lay trang b bang may moc toi tan.

T luc tin tc tr nen mot san pham thng mai, luat le th trng chi phoi tieu chuan kiem soat tnh chat h, thc cua tin. Tai Hoa ky, trong nghe bao, thanh phan cong nhan truyen thong (media workers) thng thay the ky gia (journalists). The gii truyen thong phat trien manh va mau en mc tr thanh mot thc the t tuc. Cac tap oan truyen thong canh tranh quyet liet vi nhau va o xo san tin git gan chung vi chi tiet hap dan toi a. Khau hieu trong nghe la "L ’exclusivite ou la mort! oc nht hay la chet! ".

Cac ky thuat mi, - ac biet may ien thoai di ong, ien th email va internet – thay oi tan goc moi lien he gia thong tn vien va chu bao. Trc kia, thong tn vien co nhieu t do va sang kien trong cong tac chon la, kiem soat va viet tin. Nay y ch la con c trong tay chu bao. Chu bao luon luon co the thu thap rieng tin tc t nhieu nguon: internet, cac hang thong tan, ra do, tivi..va t mnh tham lng gia tr cua nhng tin nay.V the lam khi chu bao ch can thong tn vien xac nhan y kien cua mnh. Trong nhieu trng hp, thong tn vien e ngai trc s that va ho la nan nhan au tien cua cac chu bao hach dch, nhom truyen thong va he thong truyen hnh.

Trong thi ai truyen thong, y niem cua dan chung ve van minh tuy thuoc phan ln gia thuyet cua lch s do he thong truyen hnh tng tng. Gia thuyet nay, tiec thay, thng vo can c va khong trung hau. Lch s c trnh bay thuoc loai "tele- falsifiee". Che o chuyen che x dung kiem duyet. Cac the che dan chu lai dung phng cach van ong git day (manipulations), trong o cai bia van la giai cap thng dan. a so trong gii truyen thong ngay nay em ky thuat thay the tret hoc, lu y den hnh thc hn noi dung va ngi mang thong iep c coi trong hn thong iep. Tin the gii nhng cho chnh cho tin a phng trong mot the gii thng c ong hoa tr treu vi mot "lang toan cau".

Tai cac x m mang, truyen hnh va computers thay bao e cung cap tin nong hoi, mau le va khong ton kem cho dan chung. Nhng hang thong tan/ truyen hnh va t bao ln eu co trang nha tren internet vi ay u hnh anh va am thanh song ong. Gan ay, ien th va internet co the x dung de dang qua tivi va may ien thoai di ong. Cong ty Phone Free va VocalTech mat khac, cong bo dung may PC noi ien thoai qua Internet vien lien, gia re mat. Va Vien ien Anh Hoa ky AFI xac nhan se cho phat hanh phim Hollywood qua internet. May vi tnh hien ai c che tao u kieu : desktop (e ban), laptop/ notebook (loai xach tay), handheld (cam gon tren tay), palmtop (trong long ban tay), va sap ti, wearable PC (gan tren trang phuc cua ngi x dung).

Cac phat minh don dap va ke khien cho d luan tien oan trong tng lai Mang Li Toan cau se giet chet bao ch. e ton tai, bao gii can co sang kien e thch nghi thi cuoc. Mot so ai hoc My tai Missouri, Columbia..phai oi chng trnh e tranh ong ca khoa bao ch loi xa. Thang 8 va qua, Cypress College va CSU Fullerton  California bat au day sinh vien bao ch viet tren web site, khai trng ky nguyen online journalism. Tai Hoa ky, t US Today cua Gannett Corporation co ve thanh cong trong mot ng loi mi. US Today ang bai v xac thc, bnh dan, khong yem the, khong bi quan, khong dai dong van t trnh bay nhng khai niem kho tieu hoa. Bao chuyen pho bien tin tc sot deo th trng , da vao cac cuoc tham do d luan va lang nghe y muon cua oc gia thong thng. D luan nc ngoai cho rang chu trng " truyen thong dan tuy, populisme mediatique" cua US Today se gat hai c ket qua .

Xung quanh cuoc tranh luan: Co nen quy nh Internet bang luat le hay khong?

Ban thong ke quoc te NUA Internet Surveys ang trong tap ch Foreign Policy,Summer 1999,trang 21, cho biet so ngi x dung computers hien nay tren the gii, tnh theo so trieu:My 129, Nht 32.8, c 21.1, Anh 18.3,Phap 15.4, Canada 11.8, Y 10.6, Tau 8.3, Nam Han 6.7, Tay ban nha 5.7, Nga 5.6, Brazil 5.2, Hoa lan 5.1, va Mexico 4.6. Tai Vietnam, co...50.000 may ien toan. cong lan t ! Trung bnh, moi 1. 500 ngi Viet mi co mot may vi tnh.

Cac chanh phu oc tai  A chau dung luat le, thue vu va ky thuat cao e gii han va kiem soat viec x dung internet ma ho to cao la nguon goc cua t tng phan ong va gay roi loan. Singapour giup ho dng ra nhng hang rao gom co nhieu cong ien t (electronic gateways) mang ten proxy servers, co tac dung nh nhng cai ray tinh vi e sang say tin tc pha hoai va qua khch. Moi trung tam cung cap dch vu internet b bat buoc phai trang b thch nghi ve ky thuat e ngan chan cac tai lieu dam o. Theo to chc " Ky gia khong bien gii", Vietnam co ten trong 20 quoc gia t thu cua Mang Li gom co Trung quoc, Bac Han, Cuba, Iraq, Iran, Lybia, Saudia Arabia,Syria, Sierra Leone, Sudan, Tunisia va Myanmar. Cac bien phap chan au chan uoi tren ay van khong can c dan chung giao tiep vi ben ngoai va lam khi, dan con dung Mang li e hanh ong xang bay.

Tai cac quoc gia t do, nhieu chanh phu en nay a ban hanh luat e quy nh internet v u loai ly do: bao ve tac quyen tr tue, thu thue thng mai, e phong khung bo, kiem soat tai lieu khieu dam..v..v..Lien hiep Au chau a lam luat ve quyen thong tin rieng t va gii han viec thu thap va x dung cac d kien ca nhan. Cong tac lap phap nay b phan oi  vai ni va gay tranh tung trc Toa. Th du, vu an Felix Somm nam 1997 tai Bavaria, c quoc.

 Hoa ky, Chanh phu Lien bang cng ran trong viec xuat cang encryption , mot loai microchip ien t dung e pha lan song phat tuyen. Mat khac, Chanh phu tm cach – nhng that bai nam 1997 - phe chuan d an luat Communications Decency Act e trng phat viec pho bien tai lieu dam o tren Li. Toi cao phap vien tuyen huy d an v vi hien. Khong nan ch, Quoc hoi thong qua d luat Child Online Protection Act e bao ve thanh thieu nien internautes. Ngay 5 thang 8 va qua, Tong thong Clinton ky Hanh phap Lenh so 13133 at ra mot uy ban nghien cu bien phap chan chnh internet. Nhieu van e phc tap khac lien he en tac quyen, mua ban bang ien th, anh hng cua Y2K..v..v....c e cap. Khoa hop th 105 cua Quoc hoi My se xet loi 200 d an luat lien he en may vi tnh.

D luan tai My hien chia oi, mot ben ung ho co gang cua Chanh phu Lien bang c cho la hp ly va ben khac, lai ch trch gay gat, vien le can ton trong quyen t do ngon luan va phat bieu tren Li . Theo khuynh hng ke sau, trong nhng the che dan chu hao phong nh Hoa ky, nha lam luat nen can trong khi ho da qua trn vao kinh te e giai quyet van e xa hoi. Can bao ve s an toan cua ngi tieu thu tren li. Khong the e cho cac ngi gi cong (gatekeepers) , c ch nh v ly do chanh tr, pha huy internet la mot dung cu vo gia cho viec truyen thong ci m.

* * *

Thc thi nhan quyen la ly tng cao ep cua nhan loai, con Internet ch la san pham cua oc sang tao. Nhu cau e ra dung cu. Dung cu khong tao ra ly tng. Ky thuat internet phuc vu hu hieu hay tieu diet T do, va giup  g c cho Dan chu Nhan quyen, van e nay tuy thuoc hoan toan vao tinh than trach nhiem cua gii x dung, muc tieu.va hoan canh cung nh ieu kien x dung.

Bi the, khong the quy trach cho internet ma cung khong nen trut het ky vong vao internet.

Van e khong phai la thanh cong hay that bai cua internet ma la nhan loai a phat minh ra internet co u khon ngoan va sang suot hay khong trong viec khai thac phat minh nay.

LAM LE TRINH

Ngay 9.9.1999
Thuy Hoa Trang
Huntington Beach, Californie

Homepage
Feedback / Commentaire / Y kien